خانه / مقالات تحلیلی / فناوری اطلاعات (مقالات تحلیلی) / مفاهیم نوین سواد در جامعه دانایی محور

مفاهیم نوین سواد در جامعه دانایی محور

منبع:

وب سایت مصطفی جهانگیر، اردیبهشت ۹۳

نویسنده:

مصطفی جهانگیر

مقدمه

با ورود به قرن بیست و یکم و ظهور جامعه دانایی محور، مفهوم سواد (Literacy ) تغییر پیدا کرده است. سواد، دیگر همان معنی سنتی توانایی خواندن و نوشتن را ندارد، بلکه مفهوم سواد در معنای جدید خود شامل سواد دیجیتالی، سواد اطلاعاتی و سواد رسانه‏ ای است.

با توجه به این که در عصر حاضر، شکل و سطح سواد تغییر کرده است؛ همه افراد جامعه نیاز به سوادآموزی در معنای جدید آن دارند. در عصر کنونی کسی که خواندن و نوشتن می‏داند و حتی تحصیلات دانشگاهی دارد، ولی به عنوان مثال نحوه استفاده از اینترنت و جستجو در آن را نمی داند، یا توان درک پیام های رسانه ای را ندارد، باسواد تلقی نمی شود.

به همین خاطر باید نهضت سوادآموزی دیگری این بار در زمینه سوادهای جدید در کشور برپا نمود.


سواد دیجیتالی (Digital Literacy)

بسیاری از مردم، هنوز نحوه استفاده صحیح از کامپیوتر و تجهیزات کامپیوتری را نمی‏دانند و در نتیجه کامپیوتر در بسیاری از خانه ها تبدیل به وسیله تزئینی یا وسیله بازی شده است.

در جامعه مبتنی بر دانایی، اکثر مشاغل، به سواد، دانش و مهارت های جدید از جمله توانایی کار با کامپیوتر و اینترنت نیاز دارند. بنابراین مردم به ویژه، دانش آموزان، دانشجویان، اساتید و شاغلین باید مهارت استفاده از اینترنت و جستجوی اطلاعات در آن و مهارت بهره گیری از نرم افزارهای عمومی و تخصصی را داشته باشند.

کامپیوترها نحوه آموزش در مدارس و دانشگاه ها را تغییر داده است، در مدارس و دانشگاه ها دانش آموزان یا دانشجویان می آموزند تا انبوهی از اطلاعاتی را که از اینترنت می گیرند پردازش کنند و از این اطلاعات در جهت یادگیری بیشتر استفاده کنند. آن ها می توانند به منابع و اطلاعات علمی در سراسر جهان دسترسی پیدا  کنند. اگر دانش آموزان یا دانشجویان سواد دیجیتال نداشته باشند نمی توانند همگام با این تحولات پیش بروند.

کارمندان و شاغلین با بهره مندی از سواد دیجیتال و استفاده صحیح از امکانات و تجهیزات فناوری اطلاعات، می توانند با بهره وری، سرعت و دقت بیشتری کار خود را انجام دهند.

سواد دیجیتالی شامل مهارت های زیر خواهد بود:

§ مهارت کار با سیستم عامل ها و راهبری عمومی کامپیوتر

§ مهارت استفاده از امکانات اطلاعاتی اینترنت نظیر جستجو و یابش اطلاعات در اینترنت و پایگاه ها و منابع علمی و اطلاعاتی و دانشنامه های اینترنتی

§ مهارت استفاده از امکانات ارتباطی اینترنت نظیر پست الکترونیک، شبکه های اجتماعی، تالارهای گفتگو، گروه های خبری، سیستم های پیام رسانی فوری و کنفرانس های اینترنتی

§ مهارت استفاده از امکانات همکاری اینترنت نظیر سیستم های دورکاری الکترونیکی، آموزش الکترونیکی، پرداخت اینترنتی، بانکداری اینترنتی، دولت الکترونیکی و خدمات الکترونیکی

§ مهارت کار با نرم افزارهای عمومی نظیر نرم افزارهای چندرسانه ای، آموزشی، واژه پرداز، صفحه گسترده، پایگاه داده، طراحی و گرافیک و …

§ مهارت استفاده از نرم افزارهای تخصصی مربوط به رشته تخصصی هر فرد نظیر نرم افزارهای آماری، برنامه نویسی، مهندسی، محاسباتی، اقتصادی، حسابداری، مدیریتی و …

§ مهارت استفاده از امکانات و تجهیزات سخت افزاری نظیر کامپیوتر خانگی، لپ تاپ، تبلت، تلفن همراه هوشمند، پرینتر، اسکنر و …

سواد اطلاعاتی (Information Literacy)

افراد در عصر اطلاعات و جامعه مبتنی بر دانش، به منظور دسترسی به منابع اطلاعاتی و استفاده از آن، باید سواد اطلاعاتی داشته باشند.

سواد اطلاعاتی مجموعه مهارت ها و توانمندی هایی است که فرد را قادر می سازد، نیاز اطلاعاتی خود را تشخیص دهد، منابع و پایگاه های اطلاعاتی لازم را شناسایی کند، به تدوین روش جستجو در این منابع و پایگاه های اطلاعاتی بپردازد و پس از انجام جستجو، اطلاعات به دست آمده را ارزیابی کرده و به منظور تولید اطلاعات جدید، پیوند لازم بین اطلاعات جدید را با دانش قبلی خود برقرار سازد.

عوامل متعددی باعث شده است، سواد اطلاعاتی در جامعه دانایی محور اهمیت روزافزونی بیابد، برخی از این عوامل عبارتند از:

§ انفجار اطلاعات و در نتیجه آن آلودگی اطلاعات

§ توسعه فناوری اطلاعات و پیوند مستمر آن با زندگی روزمره انسان ها

§ تغییر در شیوه های آموزشی و توجه به جایگاه پژوهش و تحقیق در آموزش

§ افزایش تنوع در قالب های منابع اطلاعاتی

مهارت های مختلف سواد اطلاعاتی عبارتند از:

§ مهارت تشخیص نیاز اطلاعاتی

§ مهارت شناسایی روش های دسترسی به اطلاعات و منابع و پایگاه های اطلاعاتی

§ مهارت تدوین راهبردهای جستجو در اطلاعات

§ مهارت جستجوی ساده و تخصصی در منابع اطلاعاتی

§ مهارت مقایسه و ارزیابی اطلاعات به دست آمده از جستجو

§ مهارت سازماندهی، برقراری ارتباط بین اطلاعات به دست آمده و اطلاعات و دانش قبلی فرد

سواد رسانه ای (Media Literacy)

سواد رسانه ای، داشتن مهارت‌های لازم برای برقراری ارتباطی هدفمند و آگاهانه با رسانه‌ها با نگاهی دقیق، نقاد و تحلیلی به پیام‌های رسانه‌ای شامل متن، صوت و تصویر می‌باشد. در تعریفی دیگر، سواد رسانه ای یک نوع درک مبتنی بر مهارت است که براساس آن می‌توان انواع رسانه‌ها و انواع تولیدات آن‌ها را شناخت.

در حال حاضر تعداد زیادی روزنامه، مجله، کتاب، خبرگزاری، شبکه‌‌ های تلویزیونی و ماهواره ای، وبلاگ ها و سایت های اینترنتی در پیرامون ما وجود دارد، که این حجم عظیم ابزارهای رسانه ای باعث ایجاد اشباع رسانه ای شده است. همه مخاطبان رسانه ها نیاز دارند به این‌که در انتخاب‌های رسانه ای بیشتر دقت کنند، مخاطبان باید بدانند در فضای رسانه‌ای چه مقدار باید در معرض رسانه‌های مختلف اعم از متنی، صوتی و تصویری بود و چه چیزهایی را از آن‌ها برداشت .

با توجه به مطلب فوق، درباره اهمیت و ضرورت سواد رسانه ای در جامعه دانایی محور می‏توان به موارد زیر اشاره کرد:

§ t;سواد رسانه ای باعث برخورد هدف‌مند و آگاهانه بارسانه ها در مخاطبین رسانه می‏شود.

§ سواد رسانه‌ای به مخاطبان کمک می کند تا تشخیص دهند، چه پیام های رسانه ای مناسب هستند و چه پیام هایی نامناسبند.

§ سواد رسانه‌ای به مخاطبان رسانه‌ها می آموزد که از حالت انفعالی در ارتباط با رسانه خارج شده و به حالت فعالانه‌ای با رسانه ها وارد شوند.

§ سواد رسانه ای باعث افزایش درک مخاطبان رسانه ها از چگونگی کار رسانه، تولید معنا، ساماندهی و ساخت واقعیت از سوی رسانه است.

§ یکی از اهداف سواد رسانه‌ای، تنظیم یک رابطه‌ی مبتنی بر هزینه- فایده با رسانه‌ها است. به این معنا که در برابر رسانه‌ها، در مقابل زمان و هزینه‌ای که صرف می‌کنیم، چه منافع و نتایجی به دست می‌آوریم.

§ سواد رسانه‌ای، قدرت درک مخاطبان از نحوه‌ی کارکرد رسانه‌ها و شیوه‌های معنی‌سازی در آن‌ها را مورد توجه قرار می‌دهد و به مخاطبان کمک می کند، این قدرت درک و واکاوی را در برخورد با رسانه ها به کار برند.

§ سواد رسانه ای باعث می شود، مخاطبان کمتر تحت تاثیر رسانه‌ ها قرار گیرند و اذهان آن ها کمتر توسط رسانه ها کنترل شود.

در سیاست گذاری های رسانه ای، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی در دنیا سال هاست که مسئله ای باعنوان «سواد رسانه ای» مطرح شده است. در اغلب کشورهای دنیا با حمایت های مستقیم و غیرمستقیم دولتی، آموزش های لازم از طریق رسانه ها و برقراری دوره های آموزشی به شهروندان ارائه می شود تا نحوه مواجهه با رسانه ها را فرابگیرند.

در برخی کشورها این سطح آموزش حتی به کتاب های درسی مدارس نیز رسیده است و شهروندان از همان سنین کودکی و نوجوانی به سلاح سواد رسانه ای مجهز می شوند. در ایران اما سواد رسانه ای هنوز از سطح آکادمیک فراتر نرفته است.

با توجه به ضرورت و اهمیت سواد رسانه ای، باید نهضت آموزش سواد رسانه ای را در مدارس، دانشگاه‌ها و در سطح جامعه آغاز نمود. نهادهای آموزشی کشور می توانند سواد رسانه‌ای را در کتب درسی ارائه کنند. سازمان ها می‌توانند آموزش های سواد رسانه ای را به کارمندان و اعضای خود عرضه نمایند. نهادهای فرهنگی و اجتماعی می توانند عموم جامعه را با سواد رسانه ای آشنا کنند.

سواد رسانه ای شامل مباحث زیر است:

§ مهارت تحلیل پیام های رسانه ای، شامل:

o پیام رسانه ای چگونه شکل می گیرد و از چه ساختاری برخوردار است.

o پیام رسانه ای چگونه واقعیت را بازنمایی می کند.

o چگونه مخاطبان مختلف رسانه، یک پیام رسانه ای را به صورت متفاوتی درک می کنند.

o پیام رسانه ای چه ابعاد ایدئولوژیک و ارزشی دارد و چه ارزش ها ودیدگاه هایی توسط این پیام منتقل می شود.

o پیام رسانه ای از چه زبان، سبک، تکنیک و اصول هنری خاصی برخوردار است.

§ آشنایی با سبک های نگارش خبر، گزارش، مصاحبه و مهارت درک درست هر یک

§ مهارت های مطالعه یا مشاهده انتقادی

§ مهارت تجزیه و تحلیل فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی رسانه ها

§ مهارت تولید پیام های رسانه ای خلاقانه و موثر

§ مهارت درک پیام های تصویری و دیداری

منابع

حمیده احمدیان راد، معنی تازه «سواد» در قرن ۲۱،روزنامه ایران (۱۷/۱۰/۸۶)

§ سید مجید میرمحمدی، مفهوم سواد اطلاعاتی، جامعه اطلاعاتی و نقش کتابداران در توسعه آن، وب سایت اداره کتابخانه های عمومی شهرستان ابهر http://www.abharpl.ir/

§ فاطمه شعبانی و سمیه فاطمی زاده، سواد اطلاعاتی و آموزش: فناوری اطلاعات، مجموعه مقالات اولین همایش کتابداری و اطلاع رسانی با محوریت: نقش سواد اطلاعاتی در تولید علم و ثروت( فروردین ۱۳۹۰ دانشگاه پیام نور قم)

§ ناصر فکوهی، آسیب شناسی سواد رسانه‌ای در ایران، پایگاه اینترنتی مرکز آموزش و پژوهش موسسه همشهری

§ زهرا امیری، نازنین مومن زاده، سواد و سواد اطلاعاتی، ماهنامه ارتباط علمی (۱۳۸۸ شماره ۱۴)

§ حسن صیامیان و افسانه شهرابی، ویژگی های باسواد اطلاعاتی در قرن بیست و یکم، مجموعه مقالات همایش آموزش استفاده کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه ها، مراکز اطلاع رسانی و موزه ها

§ یزدان منصوریان و محمد نعیم آبادی، نقش وب سایت کتابخانه ها در ارتقای سواد اطلاعاتی، مجموعه مقالات همایش آموزش استفاده کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه ها، مراکز اطلاع رسانی و موزه ها

§ مهدی شهبازی، سواد رسانه ای چیست؟، وب سایت www.aml.ca

§ یونس شکرخواه، سواد رسانه ای چیست؟، پایگاه اینترنتی مرکز آموزش و پژوهش موسسه همشهری

§ محمدمهدی مولایی، شبکه‌های اجتماعی و سواد رسانه‏ای، هفته نامه پنجره

جوابی بنویسید